Το Ρούπελ και η μάχη των οχυρών

the-glory-that-is-greeceΣτις αρχές Μαρτίου του 1941, λίγο μετά την είσοδο των ναζιστικών στρατευμάτων στη σύμμαχό τους Βουλγαρία, γερμανοί και βούλγαροι στρατιωτικοί “επισκέφθηκαν” τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα - προφανώς για μια εκ του σύνεγγυς κατόπτευση του χώρου. Όταν οι ξένοι στρατιωτικοί, για να κάνουν πιο εμφανή την παρουσία τους εκεί, πήγαν να χαιρετήσουν τον έλληνα διοικητή του λόχου, ένας γερμανός αξιωματικός τον ρώτησε σε άπταιστα ελληνικά: “Τι θα κάνετε εάν σας επιτεθώμεν;”. Και ο έλληνας αξιωματικός απάντησε: “Ο Λεωνίδας με τους 300 εις τας Θερ-μοπύλας υπήρξε δικός μας πρόγονος και ουδενός άλλου και ημείς και οι απόγονοί του είμεθα αποφασισμένοι όπως ακολουθήσωμεν το παράδειγμά του και των μετ’ αυτού πεσόντων εις τας Θερμοπύλας 300 συμπολεμιστών του”.

Αυτό συνέβη ένα μήνα περίπου πριν από τη γερμανική εισβολή στην Ελλάδα, και ο λόγος του έλληνα λοχαγού κινδύνευε να θεωρηθεί φτηνός και βερμπαλιστικός, ή έστω να μείνει μετέωρος, αν στη συνέχεια η γενναιότητα και η αυτοθυσία των στρατιωτών μας δεν αποδείκνυε στην πράξη τα λεγόμενά του. Οι έλληνες υπερασπιστές των οχυρών απέδειξαν έμπρακτα πως μπορούσαν με αξιοπρέπεια να υπερασπιστούν τον τόπο τους από οποιαδήποτε επιβουλή. Ακόμη και αν ο πολυάριθμος αντίπαλος στρατός διέθετε τον πλέον υπερσύγχρονο για την εποχή πολεμικό εξοπλισμό, ακόμη και αν το μεγαλύτερο μέρος του στρατού μας πολεμούσε ήδη πέντε μήνες στο αλβανικό μέτωπο εναντίον των Ιταλών. Αλλά ας δούμε και κάποιους άλλους συσχετισμούς με τις Θερμοπύλες. Ο επικεφαλής του συγκροτήματος “Μολών λαβέ”(!) του οχυρού Ρούπελ σε μία έξαρση ηρωικής αυτοθυσίας έγραψε στον τοίχο: “Στις Θερμοπύλες σκοτώθηκαν οι 300, εδώ θα πεθάνουν οι 80”!

Όταν ανακοίνωσαν στον λοχαγό Αλέξανδρο Κυριακίδη, διοικητή πυροβολαρχίας, πως η θέση τους εντοπίστηκε και έπρεπε να αποχωρήσουν, αυτός είπε, δεν μπορούμε να φύγουμε και να αφήσουμε τους δικούς μας χωρίς την υποστήριξη. Λίγο μετά ο ίδιος και οι λοιποί σύντροφοί του σκοτώθηκαν. Αλλά και ο ίδιος ο διοικητής του Ρούπελ, όταν οι Γερμανοί τον πληροφόρησαν πως ήδη ο στρατός τους παρέκαμψε τα οχυρά και έφτασε μέσω Γιουγκοσλαβίας στη Θεσσαλονίκη και πως έπρεπε να παραδώσει το οχυρό, αυτός απάντησε πως τα οχυρά δεν παραδίδονται αλλά καταλαμβάνονται. Ήτοι, “Μολών λαβέ”!

Ο Πλάτων Περαρής μαζί με τον Κωνσταντίνο Λαγό είναι συγγραφείς του εξαιρετικού λευκώματος-ντοκουμέντου “Η Μάχη των Οχυρών, 6-10 Απριλίου 1941”, που εξέδωσε το «Μουσείο Φωτογραφίας ‘Χρήστος Καλεμκερής’» του δήμου Καλαμαριάς και προλογίζει ο Μανώλης Γλέζος.

O τόμος, πέρα από τα εμπεριστατωμένα κείμενα που έγραψαν οι πιο άνω συγγραφείς έπειτα από εξαντλητική έρευνα σε ελληνικές και γερμανικές αναφορές, περιέχει και μοναδικό φωτογραφικό υλικό, που είδε το φως της δημοσιότητας για πρώτη φορά. Το “Μουσείο Φωτογραφίας ‘Χρήστος Καλεμκερής’” θα πραγματοποιήσει τον Οκτώβριο μεγάλη έκθεση για το θέμα αυτό στη Στρατιωτική Λέσχη Θεσσαλονίκης, υπό την αιγίδα του Γ’ Σώματος Στρατού.

Με τον Πλάτωνα Περαρή μιλήσαμε για την κατασκευή των οχυρών, τη στρατιωτική και αναπτυξιακή σημασία τους για την περιοχή και τη χώρα, όπως και για το μήνυμα από τα γεγονότα που συνέβησαν κατά τη διάρκεια της αντίστασης στη γερμανική στρατιωτική εισβολή στην Ελλάδα.

Η γραμμή των οχυρών πήρε το όνομά της από τον “κατασκευαστή” τους, τον τότε δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά. Παρ’ όλα αυτά δεν ήταν εκείνος που τα εμπνεύστηκε... Κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου, τα κράτη της Ευρώπης, νεοϊδρυθέντα ή παλαιά, με νωπές τις εμπειρίες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και τις τραγικές αναμνήσεις των μαχών στα χαρακώματα, είχαν επενδύσει τεράστια ποσά στην κατασκευή οχυρωματικών έργων που θεωρούσαν ότι θα τους προσέφεραν αμυντικά πλεονεκτήματα έναντι του επιτιθεμένου. Η κοινή γνώμη, επηρεασμένη από την αιματοχυσία της προηγούμενης μεγάλης συρράξεως, εκτός από λίγες φωνές αντίδρασης αποδέχθηκε την κατασκευή των οχυρωματικών έργων, πιστεύοντας ότι η διεξαγωγή μάχης μέσα από οχυρωμένες θέσεις δεν θα είχε τις ίδιες απώλειες σε προσωπικό όπως οι μάχες σε ακάλυπτο πεδίο - ένας συλλογισμός που ανετράπη από την εισαγωγή νέων στρατιωτικών πρακτικών και την εξέλιξη του επόμενου μεγάλου πολέμου. Άλλωστε τα στρατιωτικά δόγματα της εποχής είχαν προσανατολιστεί προς τη συγκεκριμένη κατεύθυνση, και για τον λόγο αυτό παρατηρούμε οργασμό κατασκευής οχυρωματικών έργων στη Γαλλία, τη Γερμανία, την Τσεχοσλοβακία και αλλού.

Η ονοματοδότηση της κάθε κατασκευής γίνεται είτε σαν αφιέρωμα στις ενέργειες κάποιου υπουργού ή πρωθυπουργού που φρόντισε για την υλοποίησή της είτε σε κάποιο ιστορικό πρόσωπο ή ακόμα και στην πόλη ή την περιοχή με την οποία γειτνίαζε το οχυρό. Για την ελληνική στρατιωτική ηγεσία το σύνολο των οχυρών ήταν επίσημα η Οχύρωση των Βορείων Συνόρων. Μετά για λόγους προβολής του καθεστώτος πήρε το όνομα του Ιωάννη Μεταξά, γιατί ο ίδιος φρόντισε για την υλοποίηση των σχεδίων της στρατιωτικής ηγεσίας.

paratiritirio-kerkini

Εικόνα: Παρατηρητήριο στην Κερκίνη

Ο Μεταξάς λοιπόν ήταν αυτός που κατασκεύασε τα οχυρά, αφού ως στρατιωτικός -και μάλιστα του μηχανικού σώματος- κατανοούσε τη σημασία τους. Μπορούμε να πούμε πως έδειξε ιδιαίτερη φροντίδα για τη δημιουργία των μεγάλων αυτών οχυρωματικών έργων;
 
Ο Ιωάννης Μεταξάς όχι μόνο σαν ιδιοφυής στρατιωτικός αλλά και σαν διορατικός πολιτικός μπορούσε να αναλύσει τη διεθνή πολιτική και ειδικά τη βαλκανική, καθώς και να γνωρίζει τις ανάγκες των ενόπλων δυνάμεων για εξοπλισμό και αναδιοργάνωση - πάγιο αίτημα των αξιωματικών (βασιλικών ή βενιζελικών). Ήξερε επίσης ότι όσα σύμφωνα και να υπήρχαν, ο καιροσκοπισμός των γειτόνων μας θα τα παραμέριζε αν διαπίστωναν ότι μπορούσαν να διεκδικήσουν περιοχές της Ελλάδας.

Είναι φανερή η αγωνία του για την ολοκλήρωση των έργων, αλλά και η σπουδή με την οποία φρόντιζε να παρέχονται τα αναγκαία κονδύλια από τους πενιχρούς πόρους του ελληνικού κράτους με τις τεράστιες ανάγκες. Για τα έργα αυτά εκμεταλλεύτηκε τις δυνατότητες του τεχνικού δυναμικού της χώρας, στρατιωτικού και πολιτικού, ενώ έγινε και ανάθεση κατασκευών στην εγχώρια βιομηχανία.

Για ποιους λόγους η στρατιωτική και η πολιτική ηγεσία υιοθέτησε τη χρησιμότητα της κατασκευής των οχυρών;

Η ανάγκη δημιουργίας οχυρών θέσεων στα βόρεια σύνορα προέκυψε από τη γεωμορφολογία του εδάφους, από το μικρό βάθος της περιοχής -μεταξύ θαλάσσης και συνόρων, απαγορευτικό για ελιγμούς- και από την αντίληψη προάσπισης του εδάφους, ώστε να μην μπορούν να δημιουργηθούν τετελεσμένες καταστάσεις από τη βουλγαρική πολιτική, που θα χρησιμοποιούσε κάθε ευκαιρία για να πετύχει την έξο-δό της στο Αιγαίο. Από καθαρά στρατιωτική πρακτική τα οχυρά θα μπορούσαν με σχετικά λίγο προσωπικό να αποκρούσουν αιφνιδιαστική βουλγαρική επίθεση, να συγκρατήσουν τον επιτιθέμενο για χρονικό διάστημα αρκετό εξασφαλίζοντας την ολοκλήρωση των σχεδίων επιστρατεύσεως, και σε δεύτερη φάση να αποτελέσουν τα σημεία εκείνα από όπου θα άρχιζαν επιθετικές ενέργειες. Είναι φανερό από το σκεπτικό της οχύρωσης των βορείων συνόρων ότι κύριο μέλημα ήταν η απόκρουση βουλγαρικής επίθεσης και η όλη μελέτη έγινε βάσει της αντιμετώπισης των δυνατοτήτων του βουλγαρικού στρατού.

Η κατασκευή του μεγάλου αυτού στρατιωτικού έργου δεν είχε μόνο στρατιωτικό χαρακτήρα αλλά και ευρύτερα αναπτυξιακό για τη Βόρεια Ελλάδα. Ποια παράλληλα έργα έγιναν και ποια ήταν η σημασία τους για την περιοχή;

Οι περιοχές της Μακεδονίας - Θράκης μετά την κατάληψή τους από τον ελληνικό στρατό την περίοδο των Βαλκανικών πολέμων βρίσκονταν σε άθλια κατάσταση από έργα υποδομής. Οι μετακινήσεις πληθυσμών είχαν δημιουργήσει μια ρευστή πληθυσμιακή κατάσταση, ενώ η πολιτική αστάθεια και η οικονομική δυσπραγία του κράτους δεν έδωσαν την ευκαιρία για την κατασκευή έστω στοιχειωδών υποδομών. Άρα, μέσα στον σχεδιασμό των οχυρώσεων έπρεπε να προβλεφθεί και η στοιχειώδης επικοινωνία των οχυρών με οδικούς άξονες, επικοινωνίες και σημεία αποθήκευσης - μεταφοράς.

Τα προβλήματα αυτά έπρεπε να επιλυθούν παράλληλα με την κατασκευή των έργων. Αρχίζει η κατασκευή λιμενικών εγκαταστάσεων στα παράλια της Μακεδονίας και οδικών αξόνων που συνδέουν τις λιμενικές εγκαταστάσεις με πόλεις και σημεία που επικοινωνούν με τα οχυρά. Απλώνονται χιλιόμετρα τηλεφωνικών γραμμών και γενικά βελτιώνεται η πρόσβαση από τα παράλια ή από κεντρικούς οδικούς άξονες προς τα σύνορα. Άλλα, μικρότερα έργα υποδομής επίσης πρόσφεραν στις περιοχές αυτές ένα επίπεδο ζωής καλύτερο από την προϋπάρχουσα κατάσταση. Θα αναφέρω σαν παράδειγμα της δύσκολης πρόσβασης στην περιοχή των συνόρων το γεγονός ότι η στρατιωτική επιτροπή που είχε αναλάβει τον σχεδιασμό και την επιλογή των τοποθεσιών κατασκευής των οχυρών δεν είχε δυνατότητα πρόσβασης στις παραπάνω περιοχές από τον μήνα Οκτώβριο - Νοέμβριο έως και τον Απρίλιο.

Ας έλθουμε όμως στην κατασκευή των οχυρών. Ποιοι έφεραν τη ευθύνη του σχεδιασμού και πώς εξελίχθηκε η κατασκευή τους;

Η κατασκευή της οχυρώσεως των συνόρων προέκυψε αμέσως μετά τη λήξη των Βαλκανικών πολέμων, για τους λόγους που ανέφερα παραπάνω. Ο σχεδιασμός τους πέρασε από διάφορα στάδια που επηρεάζονταν από τις διάφορες πολιτικές εξελίξεις και τη διάθεση οικονομικών πόρων, την απόφαση όμως και την πραγμάτωση έλαβε και ολοκλήρωσε η κυβέρνηση Μεταξά.

Ήταν έργο στρατιωτικών επιτροπών κατά τον σχεδιασμό, αλλά και η επίβλεψη της προόδου των έργων γινόταν από στρατιωτικές υπηρεσίες. Μία παράμετρος των έργων την οποία θεωρώ σημαντική είναι η συμμετοχή ελληνικών εταιρειών - βιομηχανιών, καθώς και του τεχνικού κόσμου της εποχής για την επίλυση προβλημάτων που προέκυψαν από την ιδιαιτερότητα του πρωτόγνωρου για τα ελληνικά δεδομένα έργου. Πολλές φορές λύσεις έπρεπε να δοθούν από την ντόπια βιομηχανία με την κατασκευή υλικών, των οποίων η προμήθεια, λόγω της διεθνούς κατάστασης, δεν μπορούσε να γίνει από το εξωτερικό. Όλα τα έργα, υπόγεια και υπέργεια, κατασκευάστηκαν με τα χέρια, δεν υπήρχαν “μετρο-πόντικες”, άρα έπρεπε να χρησιμοποιηθεί ειδικευμένο προσωπικό, εργάτες ορυχείων άλλων ειδικοτήτων, που μεταφέρθηκαν από άλλες περιοχές της Ελλάδας. Με την έναρξη των γερμανικών επιθέσεων τα έργα αποπεράτωσης των οχυρών δεν είχαν τελειώσει και υπήρχαν ελλείψεις σε αρκετά υλικά - δεν αναφέρομαι σε οπλισμό ή προσωπικό που τα είχε απορροφήσει το Αλβανικό μέτωπο.

Ποιά ήταν η στρατιωτική και οχυρωματική αξία του έργου σε σχέση με τα άλλα οχυρωματικά έργα στη λοιπή Ευρώπη - Γερμανία, Γαλλία;

Όπως υπάρχουν παράγοντες σε κάθε κατασκευή που καθορίζουν την αξία της, έτσι και στις οχυρώσεις υπάρχουν αντιστοιχίες, όπως χρησιμότητα, αποτέλεσμα, κόστος. Όσον αφορά τη χρησιμότητα, αυτή απεδείχθη κατά την εξέλιξη των μαχών και μέσα από τις αναφορές των γερμανών αξιωματικών, που υπάρχουν μέσα στις σελίδες του βιβλίου που γράψαμε μαζί με τον Κωνσταντίνο Λαγό. Ως προς το αποτέλεσμα, οι απώλειες των επιτιθέμενων ήταν πολλές, ενώ είναι γενική η παραδοχή πως αν ενεργούσε ο βουλγαρικός στρατός, που ήταν και ο λόγος κατασκευής των οχυρών, αποκλείεται να κατάφερνε τη διάσπασή τους. Όσο για το κόστος κατασκευής ήταν υπέρογκο για τα δεδομένα της εποχής, αλλά το αποτέλεσμα, η λειτουργικότητα και οι ευφυείς λύσεις καθιστούν το έργο από τα πιο ισορροπημένα της εποχής. Η σύγκριση κόστους - απόδοσης το καθιστούσε πολύ πιο αποτελεσματικό από άλλα τεράστια οχυρωματικά έργα της εποχής, που όχι μόνο δεν εκπλήρωσαν κατά τη χρήση τους το κόστος κατασκευής αλλά δεν είχαν ούτε την αναμενόμενη απόδοση.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η άκρα μυστικότητα γύρω από την κατασκευή του έργου. Ποια μέτρα ελήφθησαν για να μη διαρρεύσουν ουσιώδεις πληροφορίες; Πέτυχαν τα μέτρα αυτά;

Ένα στοιχείο σημαντικό για την αποτελεσματικότητα των οχυρών είναι η απόκρυψη από τον εχθρό όχι μόνο του εύρους των κατασκευών αλλά και των θέσεων βολής και γενικά η παραλλαγή των θέσεων και η ενσωμάτωσή τους στον περιβάλλοντα χώρο. Η κυβέρνηση, έχοντας υπ’ όψιν τις ανάγκες για μυστικότητα και διαφύλαξη ορισμένων  στοιχείων κατασκευής των οχυρών, εξέδωσε νόμο περί κατασκοπείας και συλλογής πληροφοριών, οργάνωσε τις υπηρεσίες ασφάλειας και στρατιωτικής αντικατασκοπείας, χρησιμοποίησε την αεροπορία σε ρόλο εναέριου παρατηρητή ώστε να ελέγχει την κάλυψη και παραλλαγή των οχυρών και γενικά έδωσε μεγάλη σημασία στη διαφύλαξη απόρρητων πληροφοριών. Έχουμε όμως και παράδειγμα λιποταξίας στρατιώτη την παραμονή της γερμανικής επίθεσης, ο οποίος παρέδωσε πληροφορίες για την περιοχή του Εχίνου, εξαίρεση που είχε προσωπικό και πολιτικό κίνητρο.

Το όλο έργο στοίχισε πάρα πολλά χρήματα στον ελληνικό λαό, οι έλληνες στρατιώτες πραγματοποίησαν μοναδικά ανδραγαθήματα κατά τις μέρες της γερμανικής επίθεσης και τελικά τα οχυρά υπερφαλαγγίστηκαν. Τι πρέπει λοιπόν να κρατήσουμε από το ιστορικό αυτό επεισόδιο;

Όπως ανέφερα παραπάνω, τα οχυρά δεν κατελήφθησαν. Συνθηκολόγησαν κάτω από τις γνωστές συνθήκες. Υπάρχουν πολλές ερμηνείες, με πολλά “θα” και “αν”. Πάντως τα γεγονότα μάς διδάσκουν ομοψυχία και μαχητικότητα στη διατήρηση της αξιοπρέπειας. Και το βασικό: πρέπει να καταλάβουμε ότι αν στηριχθούμε στις δυνάμεις μας, μπορούμε. “Όποιος έχει νύχια ξύνεται, δεν περιμένει τους άλλους να τον ξύσουν”. Αυτό το διαπιστώσαμε με τη γιουγκοσλαβική στάση αλλά και με την πολιτική της Αγγλίας κατά τη συγκεκριμένη περίοδο.
 

Ο εκ των συγγραφέων του τόμου “Η μάχη των οχυρών” , Κωνσταντίνος Λαγός, στη συνομιλία που είχαμε, ζωντάνεψε με ιδιαίτερη ενάργεια και με μοναδικές λεπτομέρειες τις στρατιωτικές συγκρούσεις μεταξύ των δυνάμεων εισβολής των ναζιστικών στρατευμάτων και του αμυνόμενου ελληνικού στρατού, καθώς και τα ανδραγαθήματα των ελλήνων υπερασπιστών των οχυρών.
 
Οι Γερμανοί πριν από την έναρξη των συγκρούσεων με την Ελλάδα προεξοφλούσαν πως θα έκαναν περίπατο για να μπουν στη χώρα μας;
 
Πριν από την εισβολή τους στην Ελλάδα, στις 6 Απριλίου 1941, οι Γερμανοί είχαν παρακολουθήσει με έκπληξη τον αγώνα των Ελλήνων εναντίον των Ιταλών στο μέτωπο της Βορείου Ηπείρου. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να αναγνωρίσουν το μαχητικό πνεύμα του ελληνικού στρατού. Παρά ταύτα, οι Γερμανοί ανέμεναν να κάνουν περίπατο στην Ελλάδα, καθώς το μεγαλύτερο τμήμα του στρατού μας πολεμούσε τους Ιταλούς στην Αλβανία και έτσι στην ελληνοβουλγαρική μεθόριο υπήρχαν μόλις τέσσερις ελληνικές μεραρχίες, που θα έπρεπε να αντιμετωπίσουν δύο γερμανικά σώματα στρατού!
 
Υπήρχε ενιαία στρατηγική εκ μέρους του γερμανικού στρατιωτικού επιτελείου για την κατάληψη των οχυρών;
 
Οι Γερμανοί είχαν σχεδιάσει να καταλάβουν τα οχυρά με κατά μέτωπο επίθεση των ανδρών του XVIII Ορεινού Σώματος του στρατού τους. Η τακτική αυτή αποδείχθηκε λάθος, καθώς το συγκεκριμένο επίλεκτο στρατιωτικό σώμα υπέστη μεγάλες απώλειες στην απόπειρά του να καταλάβει τα οχυρά. Μόνο ένας μικρός αριθμός των οχυρών κατελήφθη από τους Γερμανούς στη διάρκεια των συγκρούσεων. Ήταν εξαιτίας της υπερφαλάγγισης της Γραμμής Μεταξά από τη 2η γερμανική Τεθωρακισμένη Μεραρχία μέσω της Γιουγκοσλαβίας που οι Γερμανοί μπόρεσαν τελικά να εισβάλουν στην Ελλάδα.
 
Και η δική μας αμυντική τακτική σε σχέση με τον πολυπληθή στρατό, την έλλειψη πολεμικών αεροπλάνων και τον μεγάλο όγκο πυρός που είχαν να αντιμετωπίσουν;
 
Ο πυλώνας της ελληνικής άμυνας στην ελληνοβουλγαρική μεθόριο ήταν η γραμμή των οχυρών που πλαισιώνονταν και από δευτερευούσης σημασίας αμυντικά έργα. Ο σχεδιασμός και η κατασκευή αυτών των έργων έδινε σαφές αμυντικό πλεονέκτημα στους έλληνες υπερασπιστές τους. Όμως λόγω των απαιτήσεων του ελληνοϊταλικού πολέμου μέχρι και τον Μάρτιο του 1941 πολλοί στρατιώτες και πολεμικό υλικό που βρίσκονταν στα οχυρά μεταφέρθηκαν στην Αλβανία. Το αποτέλεσμα ήταν τα περισσότερα από αυτά την παραμονή της γερμανικής εισβολής να μην είναι πλήρως επανδρωμένα και να έχουν ελλείψεις σε πυροβόλα και πολυβόλα. Επίσης υπήρχε μεγάλη έλλειψη αντιαεροπορικών πυροβόλων και αυτό σε συνδυασμό με την αδυναμία της ελληνικής και της βρετανικής αεροπορίας στην Ελλάδα να καλύψουν από αέρος τα οχυρά σήμαινε ότι αυτά ήταν ιδιαίτερα ευάλωτα στην εχθρική αεροπορία. Το ότι τα οχυρά άντεξαν τους αλλεπάλληλους βομβαρδισμούς της Luftwaffe οφείλεται στην εξαιρετική κατασκευή τους.
 
Mπορούμε να πούμε πως ο γερμανικός στρατός βρέθηκε προ εκπλήξεως όταν έφτασε μπροστά στα ελληνικά οχυρά τις πρώτες ώρες των συγκρούσεων;
 
Οι Γερμανοί θεωρούσαν ότι θα μπορούσαν να καταστρέψουν τα οχυρά το πρωινό της 6ης Απριλίου 1941 με βομβαρδισμούς από στούκας και από πυροβολαρχίες βαρέων πυροβόλων από το έδαφος της Βουλγαρίας. Στη συνέχεια ορεινοί καταδρομείς και άλλες επίλεκτες μονάδες πεζικού και μηχανικού θα καταλάμβαναν τα ερείπια των οχυρών και θα εξουδετέρωναν τους έλληνες στρατιώτες που είχαν επιβιώσει στη διάρκεια των βομβαρδισμών. Έτσι οι Γερμανοί βασίζονταν κυρίως στην πολεμική τεχνολογία τους, που τον προηγούμενο ενάμιση χρόνο τούς είχε βοηθήσει να καταλάβουν την Ευρώπη. Στην περίπτωση όμως των ελληνικών οχυρών οι Γερμανοί διαπίστωσαν ότι η τεχνολογία τους αποδείχθηκε άχρηστη, αφού αυτά παρέμεναν σχεδόν αλώβητα μετά τους βομβαρδισμούς τους. Επίσης οι Γερμανοί, παρά τις προσπάθειες των μυστικών υπηρεσιών τους, δεν μπόρεσαν να πληροφορηθούν τον αριθμό των ελληνικών οχυρών και βασικές παραμέτρους της κατασκευή τους.

Το αποτέλεσμα ήταν να υποτιμήσουν την αξία τους πριν από το ξεκίνημα των συγκρούσεων και αυτό το πλήρωσαν ακριβά με το αίμα των στρατιωτών τους.
 
Όσον αφορά την απόκρουση της γερμανικής πολεμικής μηχανής από τους έλληνες μαχητές, ήταν θέμα ανδραγαθίας;
 
Η απόκρουση των γερμανών επιτιθέμενων στα περισσότερα οχυρά οφείλεται κυρίως στον αγώνα που έδωσαν οι υπερασπιστές τους, οι οποίοι εκτός από το προσωπικό τους θάρρος μπόρεσαν να εκμεταλλευτούν στο έπακρο τα πλεονεκτήματα που τους έδινε η κατασκευή των οχυρών, καθώς και η εκπαίδευσή τους. Σε όλα τα οχυρά έχουν καταγραφεί ανδραγαθίες στρατιωτών, υπαξιωματικών και αξιωματικών. Όμως τα περισσότερα παραδείγματα αφορούν οχυρά που δέχτηκαν κατά μέτωπο επίθεση από τους Γερμανούς, δηλαδή οι φρουρές Ποπτλιβίτσας, Ιστίμπεη, Κελκαγιάς, Αρπαλουκίου, Παλιουριώνων, Ρούπελ, Λίσσε, Μαλιάγκας, Περιθωρίου, Πυραμιδοειδούς, Νυμφαίας και Εχίνου. Ιδιαίτερα ξεχωρίζει ο αγώνας των ανδρών στο Ιστίμπεη και το Περιθώρι. Πρόκειται για δύο οχυρά που οι γερμανοί πολιορκητές κατάφεραν να εισέλθουν σε αυτά στη διάρκεια των μαχών και λίγο έλειψε να τα καταλάβουν. Όμως και στις δύο περιπτώσεις οι έλληνες υπερασπιστές πολέμησαν τους εισβολείς μέσα στις στοές των οχυρών υποχρεώνοντάς τους να υποχωρήσουν με μεγάλες απώλειες.


ss-stoukas

Άντρες των Ες-Ες, μέλη της προσωπικής φρουράς του Χίτλερ, παρακολουθούν τον βομβαρδισμό από τα γερμανικά στούκας.     

omada-germanwn-palioyriotes

 

Ομάδα γερμανών στρατιωτών κατά τη διάρκεια της επίθεσης εναντίον του δυτικού συγκροτήματος του οχυρού Παλιουριώνες

Οι φωτογραφίες προέρχονται από το λεύκωμα «Η μάχη των οχυρών».
 
Υπάρχει η άποψη πως τα ίδια τα οχυρά άντεξαν -πάντα με τη συνδρομή των υπερασπιστών τους- αλλά υπερφαλαγγίστη-καν μετά και την κατάρρευση του μετώπου της Γιουγκοσλαβίας. Στο βιβλίο σας βεβαίως δίνετε εκτεταμένες περιγραφές και λεπτομέρειες για το τι συνέβη στα διάφορα οχυρά αλλά και σε άλλα σημεία της περιοχής. Σε γενικές γραμμές πώς εξελίχθηκαν οι συγκρούσεις;
 
Οι μονάδες του γερμανικού XVIII Ορεινού Σώματος που επιχείρησαν εναντίον των ελληνικών θέσεων στην ελληνοβουλγαρική μεθόριο ήταν η 72α Μεραρχία Πεζικού που επιτέθηκε στο Κάτω Νευροκόπι, το 125ο (ενισχυμένο) Σύνταγμα εναντίον του Ρούπελ, η 5η Ορεινή Μεραρχία στα οχυρά του τομέα Ποπτλίβιτσας-Ιστίμπεη και η 6η Ορεινή Μεραρχία στον τομέα του Μπέλες. Παράλληλα με το XVIIΙ Σώμα, το ΧΧΧ Σώμα Στρατού επιτέθηκε στη Δυτική Θράκη, όπου υπήρχαν τα οχυρά της Νυμφαίας και του Εχίνου. Στον βασικό τομέα της Γραμμής Μεταξά, από τον Στρυμόνα μέχρι το Κάτω Νευ-ροκόπι, οι Γερμανοί δεν κατέλαβαν ούτε ένα οχυρό και υπέστησαν μεγάλες απώλειες. Από τις γερμανικές μονάδες που συμμετείχαν στη Μάχη των Οχυρών μόνο η 5η και η 6η Ορεινή Μεραρχία, καθώς και το ΧΧΧ Σώμα πέτυχαν τους στόχους τους. Θα πρέπει να σημειωθεί όμως ότι στον τομέα της 6ης Ορεινής Μεραρχίας δεν υπήρχαν οχυρά, οι ελληνικές δυνάμεις ήταν ελάχιστες και δεν αναμενόταν ότι θα μπορούσαν να κρατήσουν για πολύ. Αντίστοιχα, και με βάση τον σχεδιασμό του ελληνικού επιτελείου, οι δυνάμεις μας που βρίσκονταν στη Δυτική Θράκη θα προωθούνταν στην Ανατολική Μακεδονία, αφού πρώτα έδιναν αγώνα επιβράδυνσης με σκοπό να καθυστερήσουν τους Γερμανούς. Στην πραγματικότητα οι μόνες ουσιαστικές νίκες που πέτυχαν οι Γερμανοί στη Μάχη των Οχυρών ήταν η κατάληψη των οχυρών Ποπτλίβιτσας, Ιστίμπεη, Αρπαλουκίου και Κελκαγιάς από την 5η Ορεινή Μεραρχία.
 
Τα τελευταία χρόνια ορισμένοι γερμανοί ιστορικοί έχουν ισχυριστεί ότι ακόμη και αν δεν είχε γίνει η υπερφαλάγγιση της Γραμμής Μεταξά από τη 2η Τεθωρακισμένη Μεραρχία, η διείσδυση της 5ης και της 6ης Ορεινής Μεραρχίας στα νώτα της θα ήταν αρκετή για να οδηγήσει στην κατάληψη-παράδοση των οχυρών που αντιστέκονταν ακόμη. Όμως αυτό είναι λάθος, καθώς οι συγκεκριμένες μονάδες είχαν υποστεί μεγάλες απώλειες και επιπλέον δεν είχαν τη δύναμη πυρός για να μπορέσουν να απειλήσουν τα οχυρά από τα μετόπισθεν. Η προέλαση της 2ης Τεθωρακισμένης Μεραρχίας μέσω του εδάφους της Γιουγκοσλαβίας υπήρξε ο αποφασιστικός παράγοντας που έκρινε τη Μάχη των Οχυρών.
 
Και όσον αφορά το οχυρό του Ρούπελ;
 
Το Ρούπελ υπήρξε ο κυματοθραύστης των Γερμανών που τόλμησαν να εισβάλλουν στην Ελλάδα μέσω της ομώνυμης διάβασης δίπλα στον Στρυμόνα. Το επίλεκτο 125ο (ενισχυμένο) Σύνταγμα, που ένα χρόνο νωρίτερα είχε διακριθεί στη Μάχη της Γαλλίας, ουσιαστικά καταστράφηκε στην προσπάθειά του να καταλάβει το Ρούπελ. Επιπλέον, στο Ρούπελ κάμφθηκε και η αλαζονεία του γερμανικού γενικού επιτελείου, που θεωρούσε ότι το οχυρό θα έπεφτε εύκολα ως αποτέλεσμα του συνδυασμού επιθέσεων του πεζικού και συνεχών βομβαρδισμών από μακριά. Στην περίπτωση αυτή η γερμανική τεχνολογία (στούκας, τεθωρακισμένα πυροβόλα, φλογοβόλα κ.ά.) απέτυχε να καταβάλει την ελληνική τεχνολογία, δηλαδή το ίδιο το οχυρό, αλλά και το θάρρος των υπερασπιστών του.
 
Όταν μετά τη συνθηκολόγηση οι Γερμανοί μπήκαν στο Ρούπελ, βρήκαν σε τοίχο του τομέα “Μολών Λαβέ” γραμμένο με κιμωλία το μήνυμα: “Στις Θερμοπύλες σκοτώθηκαν οι 300, εδώ θα πέσουν οι 80” (περίπου 80 άτομα ήταν οι Έλληνες που επάνδρωναν τον συγκεκριμένο τομέα). Οι Γερμανοί εντυπωσιάστηκαν από το μήνυμα και ο Γκέμπελς, υπουργός προπαγάνδας του Χίτλερ, αναφέρθηκε σε αυτό σε ομιλία του για τη γερμανική εκστρατεία στην Ελλάδα. Το συγκεκριμένο μήνυμα γράφτηκε πάνω στην ένταση της μάχης από τον διοικητή του “Μολών Λαβέ”, υπολοχαγό Φώτιο Ζαχαριάδη, και αντικατόπτριζε το αγωνιστικό πνεύμα των υπερασπιστών του Ρούπελ αλλά και των άλλων οχυρών.
 
Θέλετε να μας μιλήσετε για το ανδραγάθημα του λοχία Δημήτρη Ίτσιου, το οποίο πλέον, με τις φωτογραφίες που καταφέρατε να βρείτε, αποδεικνύετε πως δυστυχώς κατέληξε ως έγκλημα πολέμου εκ μέρους των επιτεθέμενων;
 
Ο λοχίας Δημήτριος Ίτσιος ήταν ο διοικητής του Πολυβολείου 8 (Π.8) στο οροπέδιο της Ομορφοπλαγιάς του Μπέλες, πάνω από τα Άνω Πορρόια Σερρών. Το Π.8 ήταν ένα μεμονωμένο εξωτερικό αμυντικό έργο, που μαζί με το Π.9 αποτελούσαν τα σημαντικότερα σημεία στήριξης των Ελλήνων στην ευρύτερη περιοχή της Ροδόπολης. Τα πολυβολεία αυτά δεν είχαν σχέση με τα οχυρά. Την πρώτη ημέρα της γερμανικής εισβολής, ένα σύνταγμα γερμανών καταδρομέων της 6ης Ορεινής Μεραρχίας με επικεφαλής τον ίδιο τον διοικητή της μεραρχίας, στρατηγό Ferdinand Shorner, επιτέθηκε στο ελληνικό τάγμα που υπερασπιζόταν την Ομορφοπλαγιά. Για πέντε ώρες οι Έλληνες αντιστάθηκαν λυσσαλέα στη γερμανική υπεροπλία, υποχρεώνοντας τον Shorner να διατάξει τις βαριές πυροβολαρχίες του στο έδαφος της Βουλγαρίας, καθώς και τους πιλότους των στούκας να επικεντρώσουν τη δράση τους πάνω στις θέσεις του συγκεκριμένου τάγματος. Το αποτέλεσμα ήταν οι γερμανικοί βομβαρδισμοί να μετατρέψουν σε κόλαση την Ομορφοπλαγιά, και να υποχρεώσουν τους επιζώντες έλληνες στρατιώτες να πραγματοποιήσουν τακτική υποχώρηση προς τα Κρούσσια. Στο πλαίσιο αυτό οι άνδρες του Π.8 και Π.9 ανέλαβαν να καθυστερήσουν την προέλαση των γερμανών καταδρομέων, ώστε να δοθεί χρόνος να εκκενώσουν οι Έλληνες την Ομορφοπλαγιά. Το Π.9 καταλήφθηκε μέσα σε λίγη ώρα από τους Γερμανούς, αλλά το Π.8 με τον λοχία Ίτσιο και δύο στρατιώτες του αντιστάθηκε για πάνω από τέσσερις ώρες. Στο διάστημα αυτό οι Γερμανοί δεν μπορούσαν να προωθηθούν προς τα Άνω Πορρόια, για να ανακόψουν την υποχώρηση των ελληνικών δυνάμεων προς τα Κρούσσια. Ο Ίτσιος ήταν ο χειριστής του πολυβόλου και ξόδεψε και τις 33.000 σφαίρες που υπήρχαν στο πολυβολείο, προτού παραδοθεί στους Γερμανούς. Σύμφωνα με έρευνά μου, οι άνδρες του Π.8 ευθύνονται για τον θάνατο 200 γερμανών στρατιωτών, δηλαδή όσους σκότωσε ολόκληρος ο στρατός της Γιουγκοσλαβίας στη διάρκεια της γερμανικής εισβολής τον Απρίλιο 1941! Στη διάρκεια της μάχης της Ομορφοπλαγιάς σκοτώθηκε και ο αντισυνταγματάρχης Ebeling, διοικητής του 138ου Συντάγματος Ορεινών Καταδρομών, ο πιο υψηλόβαθμος γερμανός αξιωματικός που έχασε τη ζωή του στη διάρκεια της Μάχης των Οχυρών.
 
Η αντίσταση του Π.8 εξόργισε τον Shorner, καθώς εκτός από τις μεγάλες απώλειες που προκάλεσε στους άνδρες του, ανέτρεψε τον σχεδιασμό του για την πρώτη ημέρα του πολέμου. Όταν ο Shorner πληροφορήθηκε το γεγονός ότι ο διοικητής του πολυβολείου ήταν ένας έφεδρος λοχίας, θίχτηκε ο εγωισμός του και έδωσε διαταγή να δολοφονηθεί ο Ίτσιος, αλλά να μην πειραχτούν οι δύο στρατιώτες που ήταν μαζί του.
 
Επρόκειτο για το πρώτο έγκλημα πολέμου των Γερμανών στην Ελλάδα. Οι φωτογραφίες που αναφέρετε επιβεβαιώνουν τις μαρτυρίες των στρατιωτών του λοχία Ίτσιου που ήταν αυτόπτες μάρτυρες της δολοφονίας του, ότι πυροβολήθηκε εξ επαφής στο κεφάλι με περίστροφο, ενώ είχε ήδη παραδοθεί. Ο σημερινός επισκέπτης του Π.8 μπορεί να εντοπίσει ακόμη και τον βράχο όπου ο λοχίας έπεσε και ξεψύχησε όταν πυροβολήθηκε.
 
Πώς ασχοληθήκατε με το θέμα αυτό και πώς έγινε η έκδοση του τόμου;
 
Η έρευνά μου ξεκίνησε με τη συλλογή φωτογραφιών από τις μάχες στα οχυρά που προέρχονται από λευκώματα γερμανών στρατιωτών, οι οποίες ήταν αδημοσίευτες. Στη συνέχεια απέκτησα πρόσβαση σε ένα πλούσιο βιβλιογραφικό υλικό, που επί το πλείστον χρονολογείται στα χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η έκδοση του τόμου πραγματοποιήθηκε από το Μουσείο Φωτογραφίας του δήμου Καλαμαριάς “Χρήστος Καλεμκερής”, κατόπιν του προσωπικού ενδιαφέροντος και ενεργειών του προέδρου του μουσείου Χρήστου Καλεμκερή. Ως ένδειξη ευγνωμοσύνης δώρισα στο εν λόγω μουσείο το πρωτότυπο φωτογραφικό και βιβλιογραφικό υλικό που δημοσιεύθηκε στον τόμο.
 
Η ευρύτερη ελληνική ιστοριογραφία έχει ασχοληθεί με το θέμα αυτό; Στην εκπαίδευση διδάσκονται τα γεγονότα αυτά;
 
Τα τελευταία χρόνια οι Έλληνες δείχνουν ενδιαφέρον για τη Μάχη των Οχυρών. Έχουμε την έκδοση αξιόλογων βιβλίων και την πραγματοποίηση εκδηλώσεων με θέμα τα οχυρά και τον αγώνα των ανδρών τους κατά της γερμανικής εισβολής. Θετικό είναι επίσης ότι γίνονται κινήσεις ώστε τα περισσότερα οχυρά, πέρα από το Ρούπελ, να γίνουν επισκέψιμα στο μέλλον και επίσης να τα επισκέπτονται και ξένοι (κυρίως Γερμανοί και Αυστριακοί). Όμως το μεγάλο αρνητικό είναι ότι η Μάχη των Οχυρών δεν διδάσκεται σε καμία βαθμίδα της ελληνικής εκπαίδευσης.

germanos-axiomatikos-maliaga

Γερμανός αξιωματικός στις 9 Απριλίου 1941 μπροστά
από το οχυρό Μαλιάγκα, στο υψίπεδο Νευροκοπίου, ενημερώνει τον λοχαγό Θεοδωρόπουλο για τη συνθηκολόγηση που υπέγραψε ο στρατηγός Μπακόπουλος. Ο υπαξιωματικός δίπλα στον έλληνα λοχαγό εκτελεί χρέη διερμηνέα     

dimitrios-itsios-nekros

Ο ήρωας Δημήτριος Ίτσιος κείται νεκρός λίγα βήματα έξω από το πολυβολείο φέροντας τραύμα στον κρόταφο.

Από το αφιέρωμα της εφημερίδας Μακεδονίας: Το Ρούπελ και η Μάχη των Οχυρών
Επιμέλεια αφιερώματος, κείμενο, συνεντεύξεις: Στέλιος Κούκος

 


Δημιουργία ιστοτόπου ΑΔΑΜ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ